پست مـــــــدرنيزم *

                   ترجــــــــومه : ارسطو مجــــرد                 

 سؤزجوك آچي سيندان post چوخلو بير آخيمين داواميني ثوبوت ائله يير ، و پست مدرنيسم  مدرنيسمين سونو دئييل بلكه مدرنيسمين تنقيدي و مدرنيسم آخيمينين داوامي دير . پست مدرنيزم تئرمينيندن بيرينجي دونيا موحاريبه سيندن اول ايسپانيا ادبيات تاريخي و ايكي دونيا موحاريبه سينين آراسينداكي ايللرده  لاتين آمئريكاسي ادبي تاريخينده ايشله ديلميش دير .

اصلينده پست مدرن ، مدرنيزمين دوغرو سورغولاريني اورتايا  قويور ، تكجه بو فرقي واردير كي بو دؤنه سورغولاري بيلرك دن آرايا قويور .

 پست مدرنيسمين اؤزلليكلري و خوصوصييتلري

پست مدرنيزم هانسي خوصوصييت و اؤزلليكلري داشييماغيلا باغلي هئچ بير مووافيق گؤروش يوخدور . اؤرنك اوچون « ليوتار »  دئيير  پست مدرن ، شوبهه دؤورو  و منطيق آچيقلامالارينين اؤلوم چاغي دير  و بو  شوبهه  كسينليكله علم لرين ايره لي له ييشيندن دوغولموشدور . اؤرنك اوچون «ليوتار» مطرح ائدیر راك ماهني سينا هوس ، باتي پروگراملارينين تاماشاسي ، مك دونالد يئمه ييني يئمك ، ژاپون جورابلاري ، هنگ كنگ پالتارلاري و تلويزيون اويونلاريني چاغداش كولتورده بيان ائتمك اولار . ليوتارين سياسي دوشونجه و باخيشلاريني بئله ييغجاملاشديرماق اولار .

1– سياست و توپلوم باره ده  تئوري و ايري تئوري دوزلتمك چاغينين سونا چاتماسي .

2- اخلاق و  ديه ر  اوزره  موطلق دوشونن بير تئوري يه  ال چاتمامازليق .

3- اخلاقجا شوبهه ائتمك (miral skepticism ) سونوندا اعتبارلي بير دونيايا و اعتبارچيليغا يؤنه له جكدير ؛

4- معنايا اوستون اؤنم وئرمك ، معناني اؤزللشديرمك و كيشي سل ائله مك ؛

 « جمسون » ايسه دئيير  پست مدرنين تاپيلماسينين عاميل لري بونلاردير :

 1 – تاريخه درين و جيليز باخمالارين آرادان گئتمه سي

2- سئوگي نين سوسماسي (پست مدرن ده اوز وئردي )

 « تري ايگلتون » دا پست مدرن دؤورون  اينجه صنعت لرده و اصلي تئكنيك لرده  كؤكلو اؤزگورلويون چؤكدويو چاغ  و هم ده  كولتور و سياسال توپلومون آراسيندا سينيرلارين آرادان گئتمه چاغي بيلير  .

      کئچمیشه بیر باخیش       ə.m     

  بیر زامان، 1360- جی اون ایل لییین سونلاری ، او زامانلار کی مدرسه ده کسایی مروزی  ، رودکی ، فردوسی و شیخ سعدی نین  یوروجو  و کسالت گتیرن شعرلریندن باشقا گون ادبیاتی باره ده هئچ بیر قایناق الده یوخ ایدی و خو صو صیله تورک دیلینده آراز رادیوسوندان قیریق ، تؤکوک قولاغیمیزا ده ین بعضی پارتییا یؤنلو و ناتورالیستی قوشما و علی آقا واحید غزلیندن باشقا هئچ بیر عاشیق شعر توپلوسو بئله الده یوخدو ،( بعضی«شعر» لره باخمییاراق مثلاً کریمی نین رنگارنگ کیتابلارینا!! ) تصادوفن الیمه چاتان یاوا چاپلی دا اولسا ، فوضولی نین و واحید کلیاتی نین پاراسی لا راستلاشدیم و تورک دیلینده بیرینجی دفعه اولاراق یاخیندان شعر دئییلن تئرمینله تانیش اولدوم . غزل فرمونون زیروه سی مولانا فضولی نین ، حکمت،حیرت، عشق و جنون دونیا سیندا " اویله سرمست" اولوردوم کی داها " ایدراک"  ائتمیردیم " دونیا نه دیر"  او گؤهرلی سؤز بارگاهی نین تاجدارین دان مودام اویره نیردیم کی " سالیکی راهی حقیقت عشقه ائیلر اقتداء " بو سببـــدنده " حیرت ای بت " دییه ، " دورجی دهانین دان چیخان سؤزلرین" دویوب "لال" اولوردوم! هر آن جانانین دان شیدا اوره یینه کام ایسته ین و سونرا بیلمه ین کی "کامی دیلی شیدا نه دیر! "  " گون گوندن فزون" ، " نی کیمی" عشقیم " آوازه سین بلند" ائله ییردی! من او تاجدارین سئحیرلی سؤزلرین آچیب بولدوقدا " سببی خلقتی آدم" ی دوشونوردوم! و بیلیردیم کی " وادی وحدت حقیقت ده مقام عشق دیر" سونرا

 شاملو ، فــــراتر از مرزها                             

                                               ارســــطو مجـــــرد

       با احترام به نکته نظرات متفاوت دوست بزرگوارم  آقای هادی قاراچای

   . . .  اي كاش مي توانستم

يك لحظه مي توانستم اي كاش ،

بر گرده هاي خود بنشانم

اين خلق بي شمار را

گرد حباب خاك بگردانم

تا با دو چشم خويش ببينند كه آفتابشان كجاست

و باورم كنند . . .

         آنچه  مرا واداشت تا اين سطر پاره هاي آشفته را سر هم بندي كنم  و از بلندی طبع  و جوهره ی سطور پر شور و شرر شاعري كه « وجودش همه بانگي شد » مثلا سخنی بگویم صرفا ندای وجدان ادبي ی بود که مجبورم ساخت تا دينم را هر چند بسیار بی مقدار  ، بر حضور هميشه زنده و حرمت بار  اين شعر گوي انكارگر ادا نمايم و یکبار دیگر بر عظمت اندیشه های این غول ادبیات بشری درود فرستم . هم او كه در زمانه ی سردرگمی ها ! دستان كوچك كنجكاويمان  را گرفت و با فدريكو گارسیا لوركا ،  مارگوت بيكل ، ناظم حكمت ، اوکتاویو پاز و  لنگستون هيوز و بسیاری دیگر آشنايمان ساخت و افقی نو در برابر چشمانمان گشود تا شايد چند دهه ی بعد بسياري از ما سنت قافيه دار و تكرارزده ی شعر وطني مان  را بكناري گذاريم و لباس فاخر شعر بی تکلف را بر اندام زبان و ادبيات مادريمان بپوشانيم  و در عصر حاضر تا حدی قابل عرضه اش کنیم !

پیداست که بنده  در پی تراشیدن بت از این شخصیت ادبی نیستم ، زیرا نه او بت است و نه من بت پرست  .همچنین عمیقا ناراحت و دلخورم که ایشان  به زبان مادری من ، که شاید توانش را هم داشت مانند بسیاری اشخاص دیگر هیچ کاری نکرد و به همین دلیل دلخوری و ناراحتی ام از ایشان را نیز نمی توانم پنهان کنم  . مسلم میدانم این نوشته ی ناچیز که مثلا می خواهد ادای حق شناسی در بیاورد  ، در دیدگاه دوستان حمل بر پرسنالیسم نخواهد شد چرا که همواره ما و شاملو خود نیز همیشه بر این بیماری شوریده ایم : « . . . اشاره من به بيمارى كودكانه تر، اسف انگيزتر و بسيار خجلت آورتر كيش شخصيت است كه اكثر ما گرفتار آنيم. مائى كه كلى هم ادعامان مى‏شود، افاده ها طبق طبق ، و مثلاً خودمان را مسلح به چنان افكار و انديشه‏هاى متعالى مى‏دانيم كه نجات دهنده بشريت از يوغ بردگى جديد است. بله، كيش شخصيت را مى‏گويم. همين بت پرستى شرم آور عصر جديد را مى‏گويم كه مبتلا به همه ما است و شده است نقطه افتراق و عامل پراكندگى مجموعه ئى از حسن نيت‏ها تا هركدام به دست خودمان گرد خودمان حصارهاى تعصب را بالا ببريم و خودمان را درون آن زندانى كنيم. انسان به برگزيدگان بشريت احترام مى‏گذارد و از مشعل انديشه‏هاى آنان روشنائى مى‏گيرد اما درست از آن لحظه كه از برگزيدگان زمينى و اجتماعى خود شروع به ساخت بت آسمانى قابل پرستش مى‏كند نه فقط به آن فرد برگزيده توهين روا مى‏دارد بلكه على رغم نيات آن فرد برگزيده ، برخلاف تعاليم آن آموزگار خردمند كه خواسته است او را از اعماق تعصب و نادانى بيرون كشد بار ديگر به اعماق سياهى و سفاهت و ابتذال و تعصب جاهلانه سرنگون مى‏شود. زيرا شخصيت پرستى لامحاله تعصب خشك مغزانه و قضاوت دگماتيك را به دنبال مى‏كشد، و اين متأسفانه بيمارى خوف انگيزى است كه فرد مبتلاى به آن با دست خود تيشه به ريشه خود مى‏زند... انسان خردگرى صاحب فرهنگ چرا بايد نسبت به افكار و باورهاى خود تعصب بورزد؟ تعصب ورزيدن كار آدم جاهل بى تعقل فاقد فرهنگ است . . . »

حين شكافتن  عناصر شعر انسانگراي شاملو  به آسانی مشاهده می کنیم  تنها چيزي كه وي را از بسياري شعر نويسان عصر خویش سوا مي كند صرفا وجود نوعی انديشه و دیدگاه متفاوت نسبت به مسایل و عشق انكارناپذير و نهفته اي به انسان و انسانيت در جوهره و بطن آثارادبي اوست .  سونوگرافي شعر شاملو نشان مي دهد كه آثار وي همواره آبستن انساني نو بوده است ؛

ادبیاتی گوزدن کئچیرن ده  منیم ذهنیمده  اونا بئله بیرایضاح یارانیر : ادبیات بولودلارین دؤیوشوندن یارانان یاغیش مثالی بیر وارلیق دیر ،  بو یاغیش ایسته ر -  ایسته مز هر نه یین اوزه رینه یاغیر و ... من ادبیاتا تملچی گوزو ایله گر چی باخمیرام آمما توپلومدا  اونون آرتیق درجه ده  ائتکی سینه اینانجیم بویوکدور. ادبیات علم لرین اونا  سویکندییی بیر قاباریق  نوقطه دیر . عینی او یووادیر کی قوشلار اوندان آیریلیب هارالاراسا اوچورلار ،  آمما یورولان کیمی یئنه یووالارینا ائـــــــنملی اولورلار بلکه یئنــــــــی دن اوچماق اوچـــــون یا خـــــود هاراسا گئتـــمک اوچـــون !

بلی ادبیات اینسانلارین روحو قیداسی نی تامین ائده ن بیر قایناق دیر . همان نوقطه کی اینسانی کایناتدان تجرید ائله ییر . ادبیات اینسان توپلوسونو عقلی و حیسسی نوقطه نظردن تکاموله دوغرو آپاران بیر گوجلو مکانیزم دیر. اونون نه قدر حیات دا اونملی اولدوغونو دویماق اوچون بیر آن اونون  یوخلوغونو آنماق کفایت دیر. رمان ، شعر و باشقا ادبی یارادیجیلیق یئرینی هئج نه ایله دولدورا بیلمیر و بئله دیر کی اینسانلارین بو تربیه و روحی لذت وسیله سی زامان – زامان اینسانلارین حیاتینا تاثیر ائده رکن اونون بوتون قاتلاریندا اؤز عکسینی تاپا بیلیر . ادبیات آزی  اینسان کوتله سینی دوروموندان آسیلی اولمایاراق دوشوندوره بیلیر کی هر عونواندان اؤنجه  او اینسان دیر  و بو وارلیغا  یاراشماقچون بیر سیرا ده ییشمه ز  گووه نلری  وار دیر . ادبیاتین ماهیتی بوتونلوکله آیدین دیر . بو دوشونجه نووعی  خصوصیله او زامان کی هئچ بیر بویایا و اییه بویانمیر . اینسان ائولادینین مسئولیت لی یارانیشی باره ده اونا داییما   نه لرسه وورغولاییر . حیات  ادبیات اوچون دئییل بلکه ادبیات حیات اوچون دور یعنی  ادبیات  اینسانین  باشقا  یارادیجیلیغی کیمی یالنیز یوکسک یاشاماغیچون  داییما تحول ده اولان بیر وارلیق دیر . من ادبیاتی ، اینسانلیغین خیلاصه اولونموش  معنوی سندی کیمی تانییرام و بئله دوشونورم کی بو ضرورت  ، بـــــــیزیم  طـرف دن   مدنییتــــــــی دویمــــــــاغیچون  بـــــــــیر محــــــــکم کؤرپـــــــــــــودور!

تانینمیش یومور و گولوش شاعیریدی . هر سؤزونون و یازیسی نین کؤکو معنالی بیر یومورلا ( طنز له ) با غلی ایدی . اؤلومو اله سالمیش بو اینسان ، شعر سوژئت لرینی یاس مجلیس لرینده  گزرمیش « منیم ان چوخ زارافاتیم اؤلوم له دیر . یاس مجلیسینه گئده ن زامان حتما بیر گولمه لی سؤز دانیشیرام و زارافات ائدیره م » !

بو تورک اوشاغی 1325 ده تهران دا دوغولدو . آناسی "  رزا "  آدلی باکی لی بیر قیز ایدی ، آتاسی ایسه دمیر یولوندا چالیشان بیر کیشی ! یوخسول بیر عایله ده بوی آتان گله جک شاعیری اوشاقلیق و گنج لیک ایل لرینی  زنجان ، تبریز ، قم و یئنه تهران دا کئچیر دی ....

ساتیریک  یازماغی « توفیق » ژورنالیندان باشلایان عمران صلاحی ، سونرالار باشقا ادبی ژورنال لار « دنیای سخن » ، « بخارا » ، « نافه » و « کارنامه » نین ساتیرا صحیفه لرینی اؤز عؤهده سینه گؤتوردو .

عمران صلاحی یالنیز یومورستیک اثر لر دئییل همده گؤزه ل شعر لرین مؤلیفی دیر . اونون شعر توپلو اثرلری آز دئییل ، تورکجه یاراتدیقی « پنجره دن داش گلیر » ، فارسجا « قطار روی مه » ، « گریه در آب » ، « ایستگاه بین راه » ، « ناگاه یک نگاه » ، « ای نسیم سحری » تورکجه « آینا کیمی » و بیر نئچه اثرلری صدالاماق اولار .

دئییلنه گوره دیل ، قدرتلی قلمی اولان صلاحی نین الینده موم ایمیش . قارشی طرفی لازیمینجا گولدورمه یه مایاسی واریمیش ! دئییرلر، شعر دیلی اولدوقجا آیدین و آخارلی اولان شاعیر هئچ واخت جیددی توتمادیقی شعرینه آرتیق گوج قویسایدی شوبهه سیز کی  چاغداش شعرین ان شهرتلی نماینده لریندن بیری ساییلیردی . آنجاق او جیددی و قدار اولان حیاتین هئچ نه یینه جیددی یاناشمادی ! عینی حالدا یاخینلاری اونون چوخ مهریبان ، زارافاتچی ، ذهنی داییما حساس و طبعی شوخ بیریسی اولدوغونو سؤیله ییرلر .

آمما نه یازیق کی تئز – تئز ایتیردیییمیز یاخچی اینسانلارین طالعینه  راست گلن سئویملی عمران صلاحی ، دوداقلارا گولوش و اوره ک لره آچیق لیق باغیشلایان بارلی ، بهره لی وارلیقی ایله نهایت کئچن « سه شنبه » گئجه ساعات 12.30 دا توس خسته خاناسیندا گؤزلرینی ابدی اولاراق حیاتا یومودو ! سؤزلریله اینسانلاری  داییما گولدوره ن شاعیر اوچون بو دفعه هئچ کیم گولمه دی ! آنجاق منجه  اونون گولش خاطیره سی اونودولمازدیر !

*

اولوم

باغلی پنجره دن منه باخیر،

حیات قاپی آغزیندان،

گئتمک ایسته ییر

روحوم گؤی دن کئچه جک

سویوق و قارانلیق گئجه ده

تخت ، حیسس ائده جک کی

یونگول له میش !

جانیم دا خرچنگ وار

منی ایزله ییر

یاخچی بیلیره م من

]بیرگون[

بوشالاجایام

و توکوله جه یم ...

* ترجومه

اسکی ، شعر یاخود ادبی دیلیمیز، آغیر و یابانجی کلمه لردن عذاب دادیر . بونلاری اوخویان کیمی هردن گؤرور سن کی بیر غزل ده میصراعلار ایچره یالنیز فعل لر تورکجه دیر لر باشقا بؤلوم لریسه یابانجی کلمه لر دن دولوبدور. فضولی: مستی خوابی ناز اولوب جمع ائت دیلی صد پاره می/ کیم اونون هر پاره سی بیر نوکی مژگانین دادیر. یا خود :ای فضولی قیلمازام ترکی طریقی عشق کی / بو فضیلت داخیلی اهلی کمال ائیلر منی. فضولی نین بوتون غزل لرین ده بو کیمی بیت لره راسلاشماق اولور. دوزدور فضولی یارادیجیلیغیندا زمانه سی نین توپلومسال و پولیتیکال ائتگی لری گؤزه چارپیر ، آمما نظره گلیر کی اونون کیمی گوجلو و رمانتیک بیر شاعیرین دویغولاری بونون ترسینی ده باشارا بیلرمیش. بو مساله فضولی ایله بیتمیر . نئچه یوز ایل سونرا فضولی نی اؤرنک توتاراق ،سید عظیم شیروانی اؤز یارادیجیلیغیندا هئچ بیر یئنی لییه ال وورمادان اسکی فرمی تکرار ائله ییر: دوستلردون گئجه کی مستی مئیی وحدتیدیک/ او بیزه ساقی اولان یاری دیلارا کیمیدی/و یا بوبیته نظر سالین: ای ساریبان قطاریمیزی کویی یاره چک/ رحم ائت بو داغداریلری لاله زاره چک/. شیروانی نین دیوانی باشدان باشا بئله آغیر و یابانجی کلمه لرله دولودور. تاسف کی زامان – زامان پولیتیکال دوشونجه ، دیلین اینجه لیینه و گؤزه ل لیینه یابانجی اولاراق اونو درین اوچوروم لارا دوغرو آپارمیش دیر و شاعیر دیل قارشیسیندا هئچ بیر مسئولیت حیسِّ ائتمه ده ن باشقا وبلکه اؤنم سیز ایش لرله باشین قاریشدیرمیش دیر، بو، دیله قارشی یابانجی لیق علی آقا واحید و شهریارا ده ک داوام ائله میش دیر. هر حال دا بو بیز کئچمیشیمیز دیر ، آمما اونو حؤرمتله آرتیق تاریخه تاپشیرماق لازیم دیر . مدرن یارادیجیلیق دا تاریخی کوبود لوق، یئرینی چاغداش اینجه لییه وئرمه لی دیر. هم نظم ده و هم نثرده مدرن یازماق اوچون اؤنجه مدرن دونیا یه واریب، اوخویوب سونرا مدرن دوشونمک گره کلی اولور . قاباقجیل ادبی یارانیش همده اوزامان ال وئریشلی اولور کی اؤنجه دوغما دیل ، گره ک سیز یابانجی و آغیر کلمه لردن آریتدانیب یونگول له ییر . الده اولان سؤزلوک توپلوسو بونا یول وئریر. بئله لیک له نتیجه آلیریق کی قاباغجیل ، یوکسک و فرقیلی یازماقچون قاباقجادان قاباریق بیر دیله یییه لنمک لازیم دیر. بیرد یل ده اینجه لییه دوغرو ایره لیله ییش یازیچی لارین و شاعیر لرین چالیشقانلیغی و یاردیمی سونوجوندا الده اولونور، اونا گؤره کی بو تیپ اینسانلار اینجه و گؤزه ل دویغولارا چوخ قاپیلیر لار. یئنی و گنج، ادبیات ائلچی لری مدرنیسم شعاریله آرایا گلمیشسه بیرینجی، دیلی اسکس آخارین دان دؤندرملی دیر لر و بو چوخ چتین ، واخت آپاران وده یرلی بیر ایش دیر.

آذربایجانین ادبیات تاریخی قدیم دیر . اؤتری باخیشلا دئسک  آذربایجان دیلینین قاباریق یازیلی ادبیاتی نین تاریخی 500ایل ده ن آرتیغا قاییدیر،محمد فضولی بو آخارین بیرینجی تملچی سی دیر . اوزون زامانلاردان توتدو یاخین کئچمیشه ده ک، موختلیف شاعیرلر فضولی سبکینین ایشیغی چئوره سینده ییغیلیب ، اونون غزل ، مسدس،مخمس و باشقا قالیب ده یازیب یاراتدیقلارینا بنزر « یازیب ، یارادمیش»- لار.من بونا یعنی فضولی ده ن سونرا اونو تکرار و یا خود تقلید ائده نلرین اثرلرینه اینجه صنعت باخیمین دان شوبهه ایله یاناشیرام چون دوشونوره م کی باشقا بیریسی نین یاراتدیغینی تکرار «یاراتماق» اصلا هونر دئییل دیر . آمما تاسف کی بو ایش چوخلاری طرفین ده ن چاغداش زمانه ده ده داوام ائله میش دیر. اسکی اینسانین دوشونجه سی اؤز زمانه سینه اویغون دور،چونکی اسکی اینسان اؤز دئورینین اکسیژنی ایله یاشامیش دیر. آرادان یوز ایل لر کئچیب دیر بیزیم یارادیجیلیغیمیز یئنی لیک کاراکتری داشیمالی دیر. ایندی بوتون اینجه صنعت بیچیم لرینده یئنی آددیم لار  آتیلیر ، چونکی بو بیر طلب دیرآرتیق.موضوع لار، باخیش لار،دیل و حتی کلمه لر یازیچی طرفین ده ن چوخ حساس لیق و و سواس- لیقلا سئچیلمه لی دیر لر. اسکی چرچیوه ده ایستر- ایسته مز دوشونجه ، دویغو، و گؤزه ل لیک محدود لاشیر و صداقتینی الده ن وئریر.یازیچی اؤزو ایسته مه سه ده ردیف و قافیه آردینجا دوشور. بونونلادا اثر قورتولوش و آزادلیق چاتیشمازلیغی ایله راسلاشیر و گؤزه ل لینی الده ن وئریر. منجه آزاد شعرین گؤزل لییی اوندادیر کی کوبود لوغو و دارلیغی قبول ائتمیر و هر زامان سربستلیک و آردینجا اینجه لیک طلب ائله ییر. خوشبختلیک ده ن بو ، سون واختلاربیر چوخ گنج وآزاد یازارلار یارادیجیلیغیندا چوخ یوکسک سوییه ده گؤزه چارپیر.